Jong geleerd

 

Hoe kunnen kinderen en jongeren het beste worden opgevoed tot deugdzame ingezetenen? Vanaf de late middeleeuwen tot na 1900 deden leesplankjes of boekjes als dat van Jan Hendrik Swindels (1745-1809) dienst als instrumenten van burgerschapsvorming. Swindels kwam ter wereld in het Limburgse Voerendaal en werd rechtsgeleerde en filosoof. In 1781 publiceerde hij bij uitgever W. Holtrop in Amsterdam zijn Vaderlandsch A-B boek voor de Nederlandsche jeugd. Met dit anoniem verschenen werk (in een oplage van 6.325 exemplaren) wilde Swindels de allerkleinsten meer vaderlandsliefde bijbrengen. Hij liet het boek uit vier delen bestaan: een serie alfabetten met bijbehorende moraliserende afbeeldingen en teksten (I), de ‘Eerste Beginsels van het Cyfferen en van alle Kunsten en Handwerken’ (II), spel- en leesoefeningen (III) en aanvullende opdrachten (IV). ‘Neerland is uw Vaderland’, lezen we bij de ‘N’. De bijbehorende afbeelding toont aan de linkerkant een boekenkast met stoel en ernaast een brave burger die zijn kind aanschouwelijk uitlegt hoe het destijds zat: samen met de overzeese gebieden in de Oost moesten de Zeven Verenigde Provinciën worden verkozen ‘boven alle andere Landen’. Op de voorgrond een wereldbol en landkaarten.